صورتک‌های مهربون ؛ خنده‌های دروغین

درباره‌ی شایعات در سینما و نسبت مستقیم‌اش با شکل‌گیری جوامع در حال توسعه

 رفقا این مطلب که توی شماره جدید دوهفته نامه مشق آفتاب چاپ شده رو با دقت بخونید. مطلب یکم طولانی هست. اما فکر کنم ارزش تا انتها خوندن رو داشته باشه. فکر می کنم بشود بعد از خواندنش درباره بعضی مسائل اطرافمون بهتر تعقل کنیم.

********************************************************************

آن‌چه که بهانه‌ی نوشتن مطلبی پیرامون شایعات در حوزه‌ی سینما و نقش این شایعات در شکل‌گیری دنیای حرفه‌ای صنعت – هنر سینما شد مطلبی است که ترانه‌ علیدوستی در وبلاگ شخصی خود با عنوان اعترافات ترانه، بیشتر رنج‌نامه‌ای را به نگارش درآورده تا آن سوی نگاه‌های منفی پیرامون شکل‌گیری دنیای شایعات را نشان بدهد. هر چند شاید خود علیدوستی علاقه‌ای به رسانه‌ای شدن یک مطلب شخصی در یک وبلاگ شخصی، نداشته باشد. اما طبیعی است به دلیل نگاهی که وجود دارد ( و نه صرف ارجاع به متن اصلی) می‌شود با اشاره‌هایی به آن‌چه که امروز در جامعه‌ی هنری ما (خوب یا بد) رواج پیدا کرده، مسئله را تعمیم داد.


شاید تفسیرهای واژه‌ای به اسم شایعه برای هر حوزه و موقعیتی بنا به ساختار ماهوی مربوط به آن متفاوت باشد اما در تعریف این واژه با کمی بالا و پایین‌اش یک نقطه‌ی مشترک وجود دارد که اساس هر تفسیری از آن گرفته می‌شود. حالا این‌که شایعه در هر صنف و شغل و جایگاهی چه تاثیری در روند شکل گیری یک اجتماع (خواه این اجتماع کوچک و محدود باشد خواه بزرگ و همه‌گیر و تاثیرگذار) می‌تواند داشته باشد بحثی است که از دو وجهی بودن تعریف‌ها پیرامون آن به وجود می‌آید. « شایعه، کوششی جمعی است برای تفسیر یک موقعیت مبهم ولی جذاب.» در واقع این تعریف با چند وجه غالب روبرو است که موضوع بحث ما پیرامون شایعات حوزه‌ی سینما بیشتر حول محور «جذابیت» و نه صرفا « استراتژیک و موثر» می‌چرخد. در واقع منهای تمامی بحث‌ها پیرامون مقوله‌ی سینما و جذابیت‌های آشکار و پنهان آن که منجر به شکل‌گیری شایعه می‌شود، آن‌چه که بیشتر بحث را موشکافانه‌تر می‌کند اهمیت جذابیت و نقش تاثیرگذاری آن در جامعه‌ی امروزی است. حال این جامعه در چه مقطع زمانی و تاریخی هستند و چه مولفه‌هایی باعث می‌شود اهمیت توجه به شایعات پیرامون ستاره‌ها در اولویت داده‌های اطلاعاتی قرار بگیرند مسلما معطوف به جغرافیایی است که هم المان زمان و هم تاریخ و همچنین پیشرفت، توامان درون آن به یک قسمت مساوی نقش موثر ایفا می‌کنند. در واقع در جوامع در حال توسعه و جهان سومی خوراک تفریح و سرگرمی مردمان طبقه‌ی متوسط و تکنوکرات آن، کند و کاو کردن در زندگی شخصی افرادی است که ساعت‌های زیادی از زندگی آن‌ها صرف گذراندن در کنارشان می‌شود. شاید برای همین باشد که شایعه به عنوان یک ابزار استراتژیک همواره از سوی کشورهای پیشرفته برای به سلطه گرفتن و تحت نظر داشتن چگونگی پیشرفت آن جوامع، به خوبی استفاده و به عنوان یک فرهنگ در آن کشورها جا می‌افتد. شاهد بر این مدعا تاثیر محبوبیت ستاره‌های هالیوودی در کشورهای در حال توسعه است که با قبضه کردن بازار عرضه‌ و تقاضای مردمان آن اجتماع، و شکل‌گیری موج‌های «ستاره پروری» ، نگاه ایدئولوژیک جامعه را به سمت و سوی رادیکالی و انتقادی سوق می‌دهند. این‌که شایعات سرمنشا یک‌سری اتفاق‌های تایید نشده است درست است‌، اما این‌که آیا هر شایعه‌ای صرفا جهت تکذیب شدن آن مطرح می‌شود کمی قابل اغماض است. در واقع می‌توان هر نوع خبر سری و گاها شخصی را بدون ذکر منبع مطرح کرد و ما حصل آن را در تنویر افکار عمومی به بحث و نتیجه‌گیری نشست. کاری که در حوزه مدیریت اتفاق می‌افتد و گاها در سطح کلان می‌تواند موثر واقع شود. یک نمونه‌ی دم دستی و قابل استناد‌ش مسئله ممنوع‌الکار بودن چهره‌های سینمایی است. مثلا در بحث ممنوع‌الفعالیت شدن محمدرضا گلزار آن چه که هیچ‌گاه نه تایید شد و نه تکذیب، اشاره‌ی مستقیم به مرکزیت این تصمیم بود.


تصمیمی که بر اساس یکی از سیاست‌های دولت نهم در حوزه‌ی فرهنگ اتفاق افتاد و آن مسئله «ستاره زدایی» از حوزه‌ی سینما بود. در واقع با این بینش که آیا سینما می‌تواند بدون حضور ستاره‌هایش ادامه‌ی فعالیت دهد یا خیر. در واقع اساس شایعه پراکنی در این مورد که مورد وثوق‌تر از اعلام مستقیم خبر است؛ استفاده از این ابزار برای سنجش میزان مقبولیت یک طرح و یک مدل از سیاست است. هرچند قرار نیست در این مطلب اشاره‌ای به انواع شایعات سخیف و بی اساس اشاره و در مورد اینکه اساسا این وجه از شایعه‌پراکنی پیرامون هنرمندان چقدر با صحت و سقم اثر منطبق است؛ بحث کنیم اما شاید اشاره‌ای به این شیوه‌ بین‌المللی از شایعه پراکنی پیرامون بسیاری از ستاره‌های هالیوودی و تطبیق نوع سنت‌ها و آداب و عرف حاکم بر جامعه‌ی ایرانی که عجین شده با باورهای مذهبی و دینی هر قومیتی‌ می‌تواند باشد؛ و نسبت مستقیم آن با چهره‌های داخلی؛ بر مدلی از نگاه سنتی مردم ایران بتوان رجعتی کرد.


از دیدگاه لئو پستمن در کتاب «روانشناسی شایعه» شایعه، گزاره یا موضوعی بدون ملاك‌های اطمینان‌بخش است كه به صورت شفاهی از فرد به فرد و “دهان به دهان” منتقل می‌گردد. شایعه فرایندی را گویند كه اخباری غیر واقع از طریق آن انتشار یابد. معمولن شایعه از اطلاعات نادرست سرچشمه می‌گیرد و با اظهارات اغراق‌آمیز و شبهه‌برانگیز همراه است . فقدان خبر و منابع موثق، فضای رواج شایعه را گسترش می‌دهد. برای رواج شایعه عمومن از مردم استفاده می‌شود و رسانه‌ها در مرتبه‌ی بعد، آن را دامن‌زده یا تكذیب می‌كنند. نقطه‌ی تمركز شایعات نكاتی است كه مردم حساسیت بیشتری نسبت به آن‌ها دارند. ممكن است شایعه درون‌مایه‌ای از واقعیت داشته باشد. با این پیش فرض طبیعی است که شنیدن شایعه‌ی رواج بی‌اخلاقی در جامعه‌ی هنری و ستاره‌هایی که عمده طرفدارانشان جوان‌ها و نوجوان‌های تین‌ایجری با ابراز احساسات دست‌نیافتنی است، بر دامن زدن بی‌اعتباری چنین اتفاق‌هایی صحه می‌گذارد. اما این‌که جامعه‌ی ایرانی بر اساس باور‌های دینی و اعتقادی خود نسبت به معصومیت کاراکتر ایفا شده توسط یک هنر‌پیشه موضع‌ کاملا منفعلانه و مقدس‌زا می‌گیرد؛ نه تنها کمی ناسازگاری با آن‌چه که در درون آن کاراکتر با دنیای واقعی بازیگر می‌تواند در ذهن طرفدارانش خدشه و توهمات بیرونی‌ای بسازد، بلکه اساس تمامی شایعات را به ذهن خلاق (در جهت منفی) و متوهم طرفداران و اطرافیان آن‌ها باید دنبال کرد. برای همین شاید شکل‌گیری هزاران وبلاگ و وبسایت حامی بازیگرهای مختلف سلسله اتفاق‌های پیش‌بینی نشده‌ای را برای یک عده از بازیگران رقم می‌زند که در قسمتی از «رنج نامه» و یا به قول خود ترانه‌ علیدوستی «اعتراف‌نامه»اش به آن به طور کاملا مشهودی اشاره شده است.


« دوست داشتم هیچ‌وقت چیزی درباره‌شان نمی‌گفتم. اما دیگر نمی‌توانم. تحمل این هجمه‌ی نظرات بی‌ربط به نوشته‌ها، اغلب شامل نامه‌هایی با خواسته‌های به شدت سخیف و مبتذل و زیر خط شعور برایم سخت شده. یا کامنت‌های – مثلا – عاشقانه‌ی پشت‌سر هم. که اغلب چشم درد می‌گرفتم تا از بین‌شان کامنت‌های بقیه‌ی شما را بیرون بکشم. یا لعن و نفرین‌های رکیکی که هنوز هم نمی‌دانم در ازای کدام ظلمم باید نصیبم می‌شد. یا کامنت‌هایی که در آن همه چیزم، از ظاهر و باطن تا مسائل مادی و معنوی خودم و اطرافیانم ( که به جرات می‌گویم یک نفرشان هم اطلاع موثقی از آن‌ها نداشت) به استهزا کشیده شد. هر چقدر جوابی ندادم و به روی خودم و دیگران نیاوردم، به جنایت‌های بیشتری متهم شدم. از نظر کسانی که حتی یک‌بار هم من را از نزدیک ندیده‌اند، من مرفه بی‌دردام، مغرور و از خود راضی‌ام، فساد اخلاقی دارم، حرفه‌ای دارم که در آن هر نفسی که می‌کشی کفر است. در حالی که دیگران، دیگرانی که مشغول هر کار دیگری‌اند فرزندان پیغمبرند.»


شاید نکته‌های بسیاری را بشود از میان این صحبت‌ها که قطعا درد دل بسیاری از هنرمندان است، بیرون کشید. اما اساسا چیزی که در مورد کلیت این قضیه مسلم و بدیهی است این‌ است که در ذات شهرت چنین پتانسیل‌های منفی و خرد کننده‌ای وجود دارد که می‌تواند هر انسانی را از پای درآورد. اما از آن‌طرف قضیه هم نباید فراموش کنیم که مخلوط شایعات خوب و بد، پیرامون یک فرد است که به رشد و بالندگی او می‌انجامد؛ هر چند در نقطه‌ی مقابل‌اش می‌تواند سرنگون‌اش کند. در واقع نسبت مستقیم شایعه‌پراکنی در یک جامعه با عرف و دین و اعتقادات و سنن هر منطقه‌ای امری بدیهی و غیرقابل انکار است. شاید برای همین هم آن‌چه را که در جامعه‌ی ایرانی و اسلامی ما به عنوان تهمت برآورد می‌شود در اصل زندگی بازیگران در دیگر نقاط دنیا یک مسئله کاملا عادی و روزمره باشد.


منهای ادعاها و شایعات مبهم و غیرمستندی که در جامعه پیرامون شخصیت‌ها شکل می‌گیرد که از مسائلی همچون ازدواج، خیانت، رابطه نامشروع، حضور در فلان مهمانی مهم، دستگیری به خاطر شرب خمر و یا گاها انجام جرم‌های بزرگتری شکل می‌گیرد، اساس شایعه از بعد و جهتی دیگر، رابطه‌ی مستقیمی با آن‌چه که اتفاق می‌افتد دارد. یعنی در واقع مصداق ضرب‌المثل « تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها» است. این مسئله ناگوار هم در جامعه‌ی امروز ما بیشتر از سمتی ضربه می خورد که بیشتر به جریان مدیریت در آن باز می‌گردد. یکی از اصول شایعه‌پراکنی فقدان جریان آزاد چرخش اطلاعات است که منجر به درگوشی شدن اخبار می‌شود و برای همین نقل هر مجلس خودمانی و فامیلی‌ای ( در جامعه‌ی ایرانی) صحبت راجع به ازدواج فلان بازیگر و یا گفتن خبر دستگیری فلان هنرمند در جریان یک اتفاق است. هر چند باید این اصل را هم قبول داشته باشیم که در جامعه‌ی ایرانی متاسفانه هنوز هم که هنوز است در بافت سنتی خانواده‌ها؛ سینما به عنوان یک فرهنگ ضدارزش مطرح است و حضور درون این حرفه دست کمی از انجام اعمال منافی عفت ندارد. در واقع به همین دلیل هم است که بسیاری از هنرمندان وقتی برای جامعه‌ای عزیز می‌شوند که نقشی مناسب با باورهای مذهبی و اعتقادی ایفا کند و هرگاه چهره‌ای ضد آن اجرا کرد متهم به پخش شدن شایعات متعدد خواهد بود.


شاید به تعداد هر تفکر و عقیده‌ای بتوان پیرامون این مطلب دلیل و برهان آورد و بیش از آنچه که هست درباره‌اش نوشت. اما قطع مسلم آن‌چه می‌شود از نتیجه‌ی چنین مطلبی برداشت کرد؛ این است که به هر حال شایعات در جامعه‌های در حال گذار بیشترین سهم را در شکل گیری آینده‌ی آن جامعه ایفا می‌کنند و بدون شک سینما به عنوان یک ابزار تعیین سطح پیشرفت هر کشوری آیینه‌ی قابل تاملی از چنین واقعیت‌هاست. واقعیت‌هایی که پشت چهره‌های سنگی و لبخند‌های مهربان هنرمندان وجهی از تناقض را در ارتباط و رابطه با مخاطبانشان برجای میگذارند.

لينك  - شما هم بنويسيد (1) - 16 شهريور 1388

 بهانه‌ی زندگی

درباره‌ی « احتمالا گم شده‌ام» و مقدمه‌ای بر یک اتفاق / قسمت اول

 رفقای نزدیک من خوب می‌دانند تا قبل از این‌که خط خطی‌های طنازانه‌ی سارا سالار را بخوانم، تنها شخصیت مجازی و نادید‌ه‌ای که ناخود‌آگاه عاشق تنهایی و غریبی‌اش شدم و دوستش داشته‌م و برایش نگران‌اش شده‌ام و دلم برای یک لحظه دیدن خود واقعی‌اش تنگ شده است، زری قهرمان کتاب دلنشین سیمین دانشور (سووشون) بوده. در واقع هر چه در کتابخانه‌ام می‌گردم که ببینم کتاب دیگری هست که اینقدر شخصیت‌ اصلی‌اش بعد از سووشون قلقلک‌ام داده‌ باشد، به بن‌بست می‌خورم.

با ترغیب عزیزی وارد کتاب فروشی باغ می‌شوم که تقریبا هشت سالی هست هفته‌ای یک بار برای خرید کتاب ساعت‌ها با آقای فروشنده و همسر نویسنده‌اش درباره‌ی سلیقه‌هایمان بحث می‌کنیم و همدیگر را نقد می‌کنیم. جایی که بوی قهوه‌‌ی تلخ‌ی که در فضای کوچک مغازه با بوی ادکلن مشتری‌های تقریبا آشنا و ثابت‌اش قاتی هم می‌شود رخوت عجیبی را به تن می‌چسباند. این‌بار اما دست روی کتاب «احتمالا گم‌شده‌ام» گذاشتم که برخلاف همیشه که هیچ وقت تن به مناسبت‌ها و چاپهای جدید نمی‌دهم و حتما باید کتابی که می‌خرم چند سالی از انتشارش گذشته باشد تا تمام ذوق زدگی‌های اطرافش بخوابد و بهتر بشود نگاهش کرد و خواندش؛ به خواندن اولین رمان سارا سالار تن بدهم تا فقط چند ساعت وقت لازم داشته باشم که به دنیای عجیب‌تر و واقعی‌تری وارد شوم.

نمی‌توانم اعتراف نکنم که آنقدر از این اتفاق ذوق‌زده‌ام که به تمام عمری که پای رمان‌های خوب و بد گذرانده‌ام؛ «احتمالا گم‌شده‌ام» بیشتر شبیه به یک ناز شصت بود تا از زمانی که یک رمان را در عرض چند ساعت تمام کرده‌ام سالها گذشته باشد.

این یادداشت التبه بیشتر بیرون ریختن یک احساس ذوق‌زدگی عجیب است که در این هیاهوی وحشتناک و گاها غم‌انگیز اطرافم حکم یک مسکن و آرام‌بخش را ایفا کند تا به موقع‌اش و سروقت‌اش بنشینم و آن‌چه که با خواندن این رمان برای زندگی شخصی و نگاه عمومی جامعه‌ام می‌تواند اتفاق بیافتد و اتفاق افتاده را حسابی کندوکاو کنم.

فقط عجالتا آن‌ها که هنوز کتاب را نخوانده‌اند خیلی سریع کتاب را تهیه‌ کنند تا وقتی می‌خواهم برای اولین بار درباره‌ی یک کتاب ( مثل یک فیلم سینمایی خیلی خوب) موشکافانه درباره‌ی آدمهایش صحبت کنم؛ شما هم بدانید می‌خواهم چه بگویم و اگر غلط گفتم زیرش با خودکارتان یک خط قرمز بکشید.


احتمالا گم شده‌ام / سارا سالار / نشر چشمه / از سری کتاب‌های جهان تازه‌ی داستان / قیمت 2800 تومان

لينك  - شما هم بنويسيد (2) - 4 شهريور 1388